Dostępność:Wysyłka w 24 godziny

Stawy - małe zbiorniki zaporowe - zawsze stanowiły ważny element w otoczeniu człowieka i przez całe stulecia budowano je na potrzeby gospo­darcze oraz w celach ozdobnych. Analiza starych map i planów sytuacyjnych dowodzi, że istniało wiele różnego typu zbiorników wodnych zarówno natu­ralnych, jak i sztucznych. Powszechne było podpiętrzanie cieków do celów gospodarczych (młynówki, folusze, tartaki, małe elektrownie wodne, stawy rybne itp.). Ponadto występowały wypełnione wodą liczne, niewielkie zagłę­bienia (oczka wodne) i mokradła retencjonujące wody opadowe.

Duża liczba naturalnych i sztucznych akwenów została z różnych powo­dów zlikwidowana. Zniszczeniu uległo tysiące piętrzeń młyńskich, wiele sta­wów na obszarze miast i wsi zasypano i zamieniono na tereny budowlane. Ogromną liczbę naturalnych oczek wodnych na obszarach rolniczych i leś­nych odwodniono, a obszary te zalesiono lub zamieniono na grunty rolne. Odwodnienia, jak również inne antropogeniczne przekształcenia krajobra­zu rolniczego spowodowały znaczne zmniejszenie zdolności retencyjnych terenów rolnych i leśnych, przyśpieszając odpływ z małych zlewni rzecznych. Likwidacja oczek wodnych i piętrzeń dodatkowo spowodowała nasilenie erozji dennej i obniżenie poziomu wody w cieku, a tym samym obniżenie wód gruntowych w dolinach. Powoduje to często nadmierne przesuszenie gleb, szczególnie organicznych, a w niektórych przypadkach degradację wa­lorów przyrodniczych torfowisk i mokradeł.

Likwidacja małych zbiorników wodnych spowodowała znaczne zuboże­nie krajobrazu, zmniejszenie biologicznej różnorodności, ale również była przyczyną utraty wielu korzyści ekonomicznych. Coraz wyraźniej widać, że budowa niewielkich zbiorników wodnych może przynieść korzyści nie tylko estetyczne i przyrodnicze, ale również przyczynić się do poprawy zaopatrze­nia w wodę, w tym ograniczenia skutków suszy.

W wielu krajach podejmuje się różnego typu działania stymulujące bu­dowę niewielkich stawów. Coraz bardziej docenia się kąpiele w „naturalnym stawie" zamiast pływania w basenie napełnionym wodą ze środkami dezyn­fekującymi.

W Polsce kilkakrotnie podejmowano akcje dla rozwoju tzw. małej retencji, w skład której wchodzi budowa małych zbiorników wodnych. W 1995 r. Mini­strowie Rolnictwa i Środowiska podpisali porozumienie dotyczące współpra­cy w zakresie programu rozwoju małej retencji. Porozumienie to m.in. przewi­duje wsparcie finansowe budowy małych zbiorników wodnych, głównie przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej.

Celem niniejszej publikacji jest przedstawienie roli i funkcji stawów oraz podanie podstawowych informacji dotyczących planowania, budowy i użyt­kowania tego typu obiektów.

Pod pojęciem „staw" rozumie się niewielki zbiornik wodny, o powierzch­ni od kilkuset metrów kwadratowych do kilkunastu hektarów. Zazwyczaj jest to płytki zbiornik zasilany wodami gruntowymi lub przez wody rzeczne. Może to być również zbiornik powstały na skutek przegrodzenia doliny i ko­ryta rzeki budowlą piętrzącą.

Publikacja ta nie obejmuje takich zbiorników, jak „oczka wodne" w ozdobnych ogrodach i parkach, które często zasilane są wodami z sieci wodociągowej. Pominięto tu również całą problematykę budowy i eksplo­atacji towarowych stawów rybnych. Oba te zagadnienia posiadają bogatą literaturę przedmiotu.

Niniejszą książkę kierujemy do tych czytelników, którzy chcą wybudować staw (niewielki zbiornik wodny), którego zasilanie oparte jest na gromadze­niu wód naturalnych. Omówiono stawy kopane jak i zbiorniki zaporowe, które w wielu przypadkach mogą być wykonane sposobem gospodarczym, a ich użytkowanie nie wymaga powoływania specjalnych służb eksploata­cyjnych.

W książce wykorzystano wyniki prac badawczych prowadzonych w In­stytucie Melioracji i Użytków Zielonych (IMUZ), a jej treść oparto w du­żym stopniu o wydaną wcześniej przez IMUZ publikację naukową - „Małe zbiorniki wodne".

Spis treści

Wstęp ........................................................ 5

Funkcje stawów ................................................ 7

Klasyfikacja zbiorników wodnych ................................. 7

Rola stawów w kształtowaniu obiegu wody ........................ 10

Ekologiczne i gospodarcze funkcje stawów ........................ 14

Wpływ zbiorników na wody podziemne ........................... 18

Walory ekologiczne i hydrologiczne stawów ....................... 21

Planowanie i projektowanie stawów .............................. 22

Przeznaczenie stawów.......................................... 23

Stawy magazynujące wodę na potrzeby gospodarcze................. 23

Stawy wykorzystywane jako rekreacyjne i ozdobne .................. 27

Stawy ekologiczne i przeciwerozyjne .............................. 28

Zbiorniki przeciwpowodziowe ................................... 32

Źródła zasilania stawów......................................... 34

Stawy zasilane z przepływów bieżących cieków...................... 34

Stawy zasilane wodami ze spływów powierzchniowych ............... 43

Stawy zasilane wodami gruntowymi............................... 48

Stawy zasilane wodami infiltracyjnymi i z powierzchni szczelnych ...... 51

Stawy zasilane wodą z systemów odwadniających ................... 55

Studia i analizy przedprojektowe ................................. 58

Badania i pomiary przedprojektowe .............................. 59

Wybór lokalizacji stawu ........................................ 61

Bilans wodny stawu ............................................ 62

Ocena oddziaływania zbiornika na środowisko ..................... 64

Konstrukcje budowli i urządzeń do retencjonowania wód powierzchniowych ..................... 66

Podstawowe zasady projektowania i wykonawstwa budowli wodnych... 66

Roboty przygotowawcze ........................................ 67

Wykopy ...................................................... 67

Zapora ziemna (grobla) ........................................ 69

Wymiarowanie korpusu zapory .................................. 69

Dobór gruntu do budowy zapory ................................. 71

Posadowienie nasypów ziemnych................................. 72

Wykonanie nasypu ziemnego .................................... 74

Umocnienia i uszczelnienia ..................................... 76

Umocnienia skarp ............................................. 76

Drenaże zapór ziemnych ....................................... 77

Uszczelnienia ................................................. 79

Budowle piętrzące i upustowe ................................... 82

Stałe progi i stopnie na ciekach .................................. 84

Zastawki ..................................................... 89

Budowle upustowe zbiorników zaporowych ........................ 90

Przepławki .................................................... 95

Obliczenia hydrauliczne budowli upustowych ...................... 98

Kontrola wykonania robót ..................................... 102

Eksploatacja i utrzymanie stawów .............................. 104

Urządzenie i zagospodarowanie czaszy stawu ..................... 104

Zasady urządzania czaszy stawu (dna zbiornika)................... 104

Strefa brzegowa stawu......................................... 106

Pobór i ujęcie wody ze zbiornika ................................ 109

Eksploatacja stawu i urządzeń piętrzących ........................ 111

Gospodarka wodna na stawach ................................. 111

Ochrona jakości wód ..........................................111

Naprawy uszkodzonych budowli................................. 113

Bieżąca konserwacja zbiorników i budowli wodnych ................ 115

Monitoring .................................................. 116

Literatura uzupełniająca ...................................... 117